Bị Zona – Có Lây Không, Bôi Thuốc Gì Và Cách Điều Trị

Nguyên nhân bị zona

Bệnh zona thần kinh hình thành khi virus Varicella-zoster (VZV) – cùng loại virus gây bệnh thủy đậu – tái hoạt động trong cơ thể. Sau khi khỏi thủy đậu, virus không bị tiêu diệt hoàn toàn mà trú ngụ ở các rễ thần kinh cảm giác trong cơ thể. Khi gặp điều kiện thuận lợi, virus trở nên hoạt động trở lại và di chuyển dọc theo dây thần kinh đến bề mặt da, gây ra các triệu chứng của bệnh zona.

Một số yếu tố chính kích hoạt virus Varicella-zoster tái hoạt động bao gồm: hệ miễn dịch suy yếu do tuổi cao, bệnh lý mãn tính như đái tháo đường, ung thư, hoặc HIV/AIDS. Ngoài ra, tình trạng stress kéo dài, thiếu ngủ, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng, và hóa trị liệu cũng là những yếu tố nguy cơ phổ biến khiến virus bùng phát.

Những điểm cần nắm về nguyên nhân zona

• Không phải ai từng bị thủy đậu cũng sẽ bị zona; khoảng 1/3 dân số có nguy cơ phát bệnh zona trong đời.
• Nguy cơ tăng cao ở người trên 50 tuổi do hệ miễn dịch tự nhiên suy giảm theo tuổi tác.
• Người đang điều trị bệnh liên quan đến miễn dịch có nguy cơ cao gấp nhiều lần so với người khỏe mạnh.
• Yếu tố di truyền cũng được ghi nhận là một phần nguyên nhân trong một số trường hợp zona gia đình.
• Chấn thương thần kinh cục bộ, phẫu thuật hoặc tiêm chiếu xạ vùng da cũng có thể kích hoạt virus.

Dấu hiệu bị zona là gì?

Bệnh zona thần kinh diễn biến qua hai giai đoạn rõ rệt. Giai đoạn tiền khởi phát kéo dài từ 1 đến 2 ngày đầu với các triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với các bệnh khác. Người bệnh thường cảm thấy đau rát, tê bì, ngứa ran như kim châm dưới da tại vùng da sẽ xuất hiện mụn nước sau đó. Kèm theo đó là sốt nhẹ từ 38 đến 39 độ C, mệt mỏi toàn thân, đau đầu, đau mình mẩy và nước tiểu vàng.

Giai đoạn bùng phát xảy ra khoảng 2 đến 3 ngày sau, các triệu chứng trở nên đặc trưng và dễ nhận biết hơn. Trên nền da viêm đỏ một bên cơ thể xuất hiện dải mụn nước chứa dịch trong suốt, thường tập trung ở vùng ngực, lưng hoặc mặt theo đường phân bố của dây thần kinh. Mụn nước sau đó đục mủ, vỡ ra và đóng vảy, để lại những sẹo lấm tấm trên da. Cảm giác đau rát, châm chích, giật từng cơn rất khó chịu; hạch vùng gần có thể sưng to.

Hình ảnh bị zona trên da

Biểu hiện zona trên da có đặc điểm rất khác biệt so với các bệnh da liễu thông thường. Mụn nước xuất hiện theo dải, đường cong hoặc vòng tròn trên nền da đỏ viêm, tập trung chủ yếu ở một bên cơ thể và không vượt qua đường giữa. Các giai đoạn tiến triển của tổn thương da bao gồm: mụn nước trong, mụn nước đục mủ, mụn vỡ và đóng vảy, cuối cùng là hình thành sẹo hoặc thay đổi sắc tố da tại vùng tổn thương.

Ở trẻ em, người lớn tuổi hoặc người có hệ miễn dịch yếu, biểu hiện zona có thể nhẹ hơn hoặc lan rộng toàn thân. Trong những trường hợp này, tổn thương da dễ bị nhầm với chốc lở, ghẻ, mề đay hoặc viêm da tiếp xúc. Việc tự ý điều trị tại nhà mà không thăm khám bác sĩ có thể dẫn đến chẩn đoán sai và điều trị không đúng cách.

Bị zona ở miệng

Zona thần kinh có thể xuất hiện ở vùng miệng khi virus tấn công dây thần kinh mặt, đặc biệt là dây thần kinh tam thoa. Biểu hiện bao gồm dải mụn nước đỏ rát xuất hiện một bên môi, lưỡi, nướu hoặc bên trong khoang miệng. Người bệnh cảm thấy đau bỏng dữ dội, khó ăn uống, nói chuyện và nuốt nước bọt. Tổn thương zona ở miệng có hình dạng giống mụn herpes nhưng phân bố theo dải thay vì tập trung từng cụm riêng lẻ.

Nếu không được điều trị kịp thời, zona ở miệng có thể gây biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng đến thị lực nếu lan lên vùng mắt. Đây là trường hợp cần được thăm khám và theo dõi sát bởi bác sĩ chuyên khoa để tránh các biến chứng về thần kinh thị giác.

Bị zona có lây không?

Đây là thắc mắc phổ biến nhất của người bệnh và những người xung quanh. Theo các chuyên gia y tế, zona thần kinh không lây trực tiếp từ người sang người – nghĩa là nếu một người bị zona tiếp xúc với người khác, họ không truyền bệnh zona cho người đó. Hai người không thể lây zona cho nhau theo cách thông thường.

Tuy nhiên, virus Varicella-zoster gây zona có thể lây gián tiếp qua dịch mụn nước vỡ ra ngoài. Khi người bệnh zona chạm vào tổn thương da rồi tiếp xúc với người chưa từng bị thủy đậu hoặc chưa tiêm vaccine, virus có thể truyền sang và gây bệnh thủy đậu ở người đó. Sau khi khỏi thủy đậu, người đó sẽ mang virus ẩn náu trong cơ thể và có nguy cơ phát zona sau này.

Đối tượng cần cảnh giác

• Người chưa từng bị thủy đậu trong đời
• Người chưa tiêm vaccine thủy đậu hoặc zona
• Trẻ sơ sinh có mẹ chưa có miễn dịch thủy đậu
• Phụ nữ mang thai chưa tiêm vaccine (lây sang thai nhi là trường hợp hiếm gặp)
• Người có hệ miễn dịch yếu dù đã tiêm vaccine vẫn có nguy cơ

Thời gian lây nhiễm của virus zona được ghi nhận từ khi mụn nước xuất hiện cho đến khi các tổn thương khô và đóng vảy hoàn toàn, thường kéo dài từ 7 đến 10 ngày. Sau giai đoạn này, người bệnh zona không còn khả năng lây nhiễm cho người xung quanh. Những người đã khỏi thủy đậu hoặc đã tiêm đầy đủ hai mũi vaccine thường không bị lây nhiễm dù tiếp xúc trực tiếp với dịch mụn nước zona.

Bị zona bôi thuốc gì nhanh khỏi?

Về câu hỏi bị zona bôi gì hoặc bôi thuốc gì nhanh khỏi, các nguồn y khoa đều khuyến cáo người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc phù hợp. Việc tự ý sử dụng thuốc bôi tại nhà mà không có hướng dẫn của bác sĩ có thể dẫn đến biến chứng đau thần kinh sau zona kéo dài.

Phác đồ điều trị zona thần kinh thông thường bao gồm thuốc kháng virus đường uống như acyclovir, valacyclovir hoặc famciclovir. Các thuốc này có tác dụng ức chế sự nhân lên của virus, giúp giảm thời gian bệnh và nguy cơ biến chứng thần kinh. Thuốc cần được sử dụng sớm, tốt nhất trong vòng 72 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên để đạt hiệu quả tối ưu.

Các loại thuốc hỗ trợ điều trị zona

• Thuốc kháng virus: acyclovir, valacyclovir, famciclovir – cần được bác sĩ kê đơn
• Thuốc giảm đau: paracetamol, ibuprofen hoặc gabapentin cho đau thần kinh
• Thuốc kháng sinh: chỉ dùng khi có bội nhiễm vi khuẩn tại vùng tổn thương da
• Thuốc bôi ngoài da: dung dịch sát khuẩn, thuốc mỡ kháng virus theo chỉ định
• Thuốc an thần, ngủ: có thể kê thêm nếu đau ảnh hưởng giấc ngủ

Ngoài thuốc uống, bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp hỗ trợ tại chỗ để giảm triệu chứng và ngăn ngừa bội nhiễm. Người bệnh không nên tự ý bôi kem, thuốc mỡ không rõ nguồn gốc hoặc đắp các loại lá theo mẹo dân gian vì có thể gây kích ứng da, nhiễm trùng thứ phát và kéo dài thời gian điều trị.

Bị zona thần kinh kiêng gì?

Người bệnh zona cần tuân thủ một số nguyên tắc kiêng cữ trong sinh hoạt để ngăn ngừa lây lan và giảm nguy cơ biến chứng. Điều quan trọng nhất là tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch mụn nước tổn thương da. Virus Varicella-zoster lây truyền qua đường dịch tiết từ mụn nước vỡ, vì vậy mọi vật dụng tiếp xúc với vùng da bị zona đều có thể trở thành nguồn lây nhiễm.

Người bệnh cần cách ly tại nhà cho đến khi tất cả mụn nước đã khô và đóng vảy hoàn toàn, thường mất khoảng 7 đến 10 ngày kể từ khi tổn thương da xuất hiện lần đầu. Trong thời gian cách ly, người bệnh không nên đi làm, đến trường học hoặc tham gia các hoạt động tập thể để tránh lây nhiễm cho người xung quanh, đặc biệt là những người chưa có miễn dịch thủy đậu.

Những điều cần tránh khi bị zona

• Không dùng chung khăn mặt, khăn tắm, ga gối, quần áo với người khác
• Không chọc vỡ, cạy gỡ mụn nước hoặc vảy da trên tổn thương zona
• Tránh gãi ngứa vùng da tổn thương để ngăn ngừa sẹo và nhiễm trùng
• Không tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch
• Hạn chế ra nơi công cộng trong giai đoạn lây nhiễm

Về chế độ ăn uống, người bệnh zona không cần kiêng cữ đặc biệt nhưng nên bổ sung đầy đủ dinh dưỡng để tăng cường hệ miễn dịch. Thực phẩm giàu vitamin C, vitamin E, kẽm và protein giúp cơ thể chống lại virus hiệu quả hơn. Việc uống đủ nước, ngủ đủ giấc và giảm stress cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục.

Diễn biến bệnh zona theo thời gian

Bệnh zona thần kinh trải qua nhiều giai đoạn với các triệu chứng và mức độ nguy hiểm khác nhau. Hiểu rõ diễn biến của bệnh giúp người bệnh nhận biết sớm và đến cơ sở y tế kịp thời, tránh các biến chứng đáng tiếc có thể xảy ra.

1. Giai đoạn 1 – Nhiễm VZV ban đầu (thủy đậu): Người bệnh nhiễm virus Varicella-zoster lần đầu, biểu hiện thành bệnh thủy đậu với các triệu chứng sốt, mệt mỏi và nổi mụn nước khắp cơ thể. Sau khi khỏi, virus không bị tiêu diệt mà trú ẩn tại các rễ thần kinh cảm giác.
2. Giai đoạn 2 – Ẩn náu trong dây thần kinh: Virus Varicella-zoster âm thầm tồn tại trong cơ thể không gây triệu chứng gì. Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí suốt đời, phụ thuộc vào tình trạng miễn dịch của từng người.
3. Giai đoạn 3 – Tiền khởi phát (1-2 ngày đầu): Virus bắt đầu tái hoạt động, di chuyển dọc theo dây thần kinh hướng về bề mặt da. Người bệnh cảm thấy đau rát, tê bì, ngứa ran tại vùng da sẽ xuất hiện tổn thương; kèm theo sốt nhẹ, mệt mỏi.
4. Giai đoạn 4 – Bùng phát và lan rộng (2-3 ngày sau tiền khởi phát): Dải mụn nước xuất hiện trên nền da đỏ viêm một bên cơ thể. Mụn nước chứa dịch trong, sau đó đục mủ, vỡ và đóng vảy. Đau dữ dội từng cơn kèm sưng hạch. Giai đoạn lây nhiễm cho người khác.
5. Giai đoạn 5 – Hồi phục và biến chứng: Tổn thương da khô dần, đóng vảy và lành trong 2-4 tuần. Tuy nhiên, một số người có thể phát triển đau thần kinh sau zona – biến chứng phổ biến nhất với cơn đau kéo dài hàng tháng thậm chí nhiều năm.

Những điều chắc chắn và chưa rõ ràng về zona

Dựa trên các nguồn y khoa đã tham khảo, có những thông tin được xác nhận rõ ràng và những khía cạnh vẫn còn tồn tại sự mơ hồ hoặc thiếu bằng chứng khoa học đầy đủ. Người đọc cần phân biệt rõ hai nhóm thông tin này để tránh hiểu lầm và đưa ra quyết định đúng đắn trong việc phòng ngừa, điều trị.

Phân tích và ngữ cảnh

Bệnh zona thần kinh là hệ quả trực tiếp của tình trạng virus Varicella-zoster tái hoạt động sau nhiễm trùng thủy đậu ban đầu. Điều này có nghĩa là nguy cơ phát zona chỉ tồn tại ở những người đã từng mắc thủy đậu, trong khi những người chưa bao giờ tiếp xúc với virus sẽ không có nguy cơ phát zona nhưng lại có nguy cơ cao bị thủy đậu nếu tiếp xúc với dịch mụn nước của người bệnh zona.

Nhóm tuổi cao và người suy giảm miễn dịch là hai đối tượng chịu gánh nặng bệnh zona lớn nhất. Theo dữ liệu y khoa, khoảng 50% các trường hợp zona xảy ra ở người trên 60 tuổi do hệ miễn dịch suy yếu tự nhiên theo tuổi tác. Đặc biệt, biến chứng đau thần kinh sau zona cũng tăng theo tuổi, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống nghiêm trọng hơn ở người lớn tuổi. Việc tăng cường tiêm chủng vaccine zona cho nhóm đối tượng này là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất hiện nay.

Mối liên hệ giữa zona thần kinh và các bệnh hô hấp cũng được ghi nhận gián tiếp khi người bệnh zona có hệ miễn dịch suy yếu, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp song song. Ngoài ra, tình trạng đau mãn tính do zona kéo dài có thể ảnh hưởng đến tâm lý người bệnh, gây stress và giảm sức đề kháng toàn diện của cơ thể.

Nguồn tham khảo

Thông tin trong bài viết được tổng hợp và tham khảo từ nhiều nguồn đáng tin cậy trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam. Các nguồn uy tín bao gồm bệnh viện đa khoa quốc tế Vinmec, Trung tâm tiêm chủng VNVC, chuỗi nhà thuốc Long Châu, bệnh viện Medlatec, bệnh viện Tamanh và các cơ sở y khoa khác có chuyên môn trong lĩnh vực bệnh truyền nhiễm và da liễu.

Virus Varicella-zoster (VZV) là loại virus thuộc họ herpes, có khả năng trú ẩn trong các tế bào thần kinh cảm giác và tái hoạt động khi hệ miễn dịch của cơ thể suy giảm, gây ra bệnh zona thần kinh.

— Vinmec International General Hospital

Zona không lây trực tiếp zona cho nhau. Tuy nhiên, virus VZV lây qua dịch mụn nước vỡ có thể gây thủy đậu cho người chưa từng mắc bệnh này hoặc chưa được tiêm vaccine.

— VNVC Trung tâm tiêm chủng Việt Nam

Tóm tắt

Bệnh zona thần kinh là tình trạng viêm da thần kinh do virus Varicella-zoster tái hoạt động sau khi đã gây thủy đậu. Triệu chứng đặc trưng gồm đau rát da, nổi dải mụn nước theo đường dây thần kinh một bên cơ thể. Zona không lây trực tiếp zona từ người sang người, nhưng virus có thể lây qua dịch mụn nước và gây thủy đậu cho người chưa có miễn dịch. Việc điều trị zona bằng thuốc kháng virus cần được thực hiện sớm dưới hướng dẫn của bác sĩ để giảm nguy cơ biến chứng đau thần kinh kéo dài. Người bệnh cần cách ly trong giai đoạn lây nhiễm, tránh dùng chung đồ cá nhân và giữ vệ sinh vùng tổn thương da đúng cách.

Bạn đọc có thể tìm hiểu thêm các thông tin liên quan về Cao ích mẫu hoặc các phương pháp tăng cường hệ miễn dịch để phòng ngừa bệnh zona hiệu quả hơn.

Câu hỏi thường gặp